Anı Fotoğrafı

Anı fotoğrafı

 

Fotoğrafın kullanılmadığı alan yok malumumuz. Bu kullanım alan genişliğinin gerekçesi, nesnesiyle olan gerçeklik bağı kuşkusuz. Önce tanıktır fotoğraf, kanıttır. Bir tanımlama aracıdır. Fotoğraf teknolojisinin ucuzlamasını ve Kodak firmasının ilk anı maksatlı fotoğraf makinasını üretmesini, anı fotoğrafı açısından bir milat olarak görürüm.   Kitlelerin fotoğrafta gerçek anlamda tanışmasına gerekçe bir olaydır. Profesyonel olmayan kullanımlara sebep olmuş ve anı fotoğrafı ortaya çıkmıştır.

Hepimiz hatırlamak isteriz, ve hatırlarız da. Ama istediğimiz zaman istediğimiz şeyleri değil.  Belleğimizin bize oynadığı bir oyundur yaşam. Bu yüzden hatırlatıcılara ihtiyacımız var. Anı fotoğrafını da belleğimizi canlandırmak için kullanıyoruz. Yaşanmışlığı, yaşanan zaman dilimi içerisinde hatırlamak. Birer anahtar, zaman dilimleri içerisinde geçişi sağlayan. Yeniden yaşanmışlıktaki duygulanımı yaşarız. Bir anlamda mumyalarız yaşanmışlığı ve zamanla çürümez, unutulmaz zamanın akışı içerisinde. Hangimizin yoktur hatırlamak istediği şeyler. Hangimiz zaman içerisinde gidip gelmeler yapmayız. Zaten insanlığımızın başlaması değil mi tarihin oluşması. Çeşitli vesilelerle geçmişin hatırlatılması değil mi tarih. Kimi zaman sözlü, kimi zaman yazılı, kimi zaman nesnelerle ve kimi zaman da fotoğraf…

Anı fotoğrafının kamusallaşması üzerine yoğunlaşmadan önce anı fotoğrafının ne olduğuna değinmem gerekiyor sanırım.

 

“ikinci el anı olmaz”

Anılar öznel yaşanmışlıklardır.  Mekanı, zamanı ve nesneyi bağımsız kılar. Bize ait olan zaman bizde kalır. Belleğimiz zamanlar arsında geçiş yapar.  Beni hayran bırakan bir unsur bellek. Zaman öyle muhteşem kodlanır ki, yaşanmışlık ne kadar zaman geçerse geçsin birden karşımıza çıkar. Sinema ve fotoğrafın bellek öykünmeleri olduğunu düşünürüm.  Kendiliğinden kurgulanmış yaşam, sonradan belleğimizle tekrar canlanır. Olayları hatırlarız, nesneleri hatırlarız. Yeniden sunum yaşarız kendi kendimize. İkinci el anı anı olmaz, çünkü yaşanmışlık sürecinde yoksak hatırlama sürecinde de bulunamayız. Yaşanmışlık hatırlanabilir, eğer yaşanmışlık yoksa sadece canlandırma oluşur. Canlandırma da hatırlamayla denk tutulabilecek bir durum değildir.

Canlandırmada  kurgulama vardır, hatırlamada ise kurgulanmışı terar etme durumu sözkonusudur. Ve sanırım bu yazıda anhatar kelime “tekrar” kelimesi. Tekrarın oluşması hatırlamanın oluşması anlamını taşımaktadır.

 

“Anı fotoğrafı”

Anı fotoğrafından benim anladığım ve algıladığım husus, tekrar duygusudur. Fotoğraf çekildiğinde yaşanan duygu daha sonraki zaman dilimlerinde bir tekrar duygu yaratır. O an yaşanmış olan duygu kendini tekrar etmektedir; hüzün, mutluluk, vs.. Eğer tekrar duygusu yoksa fotoğraf bilgi maksatlıdır ya da kanıt olma işlevini yerine getirir.

Fotoğraf, haber fotoğrafı veya reklam fotoğrafı bile olsa, anı niteliğini taşıyan unsurları bünyesinde barındırmaktadır. Fotoğrafı çeken ya da fotoğrafı çekilen, çekim anındaki duyguyu  tekrar yaşayabilir. Dolayısıyla anı fotoğrafı, o duyguyu çeken ve çekilende tekrar yarattığı için, anı olma özelliğini bu iki elde sınırlı tutar. Fotoğrafa bakan kişi anı fotoğrafı olarak nitelendirse de o fotoğraf kendi anısının tekrar duygusu değildir. Fotoğrafa bakan kişi için bir haber, bir kanıt özelliği ile var olur. Böyle bir anının yaşandığının kanıtıdır. Haber vermektedir. Bakan kişi çeken ve çekilen ikilisinden değilse, benzer çağrışımlara sebebiyet verse de, o duyguyu tekrar yaşamaz. Dolayısıyla anı fotoğrafı bulunduğu elde şekillenir. Herkesin evinde neredeyse bir albüm bulunmaktadır. Anı fotoğrafları olarak nitelendirilebilecek bir yığın fotoğraf… ama gerçekten ne kadar anıdırlar. Anne ve babamızın düğün fotoğraflarını ele alalım – sanırım genelin albümlerinde bu tip fotoğraflar vardır – o fotoğraflar bizim için ne kadar anı niteliği taşır, eğer o düğünde yoksak. Anne ve babamız için anıdır oysa ve bizim aile albümümüzde bulunmaktadır. Aile albümlerindeki fotoğraflar anı demek değildir. Belirli şeylere, olaylara, kişilere dikkat çeken ve kanıt olan fotoğraflardır. Aile albümleri aidiyet içerir, bize ya da yakınlarımıza ilişkin fotoğraflar. Mülki ilişkiler nesillere aktarılmak ve hatırlanmak için bir aradadır. Gerçek anlamda sadece birinci el yani “an” ı yaşayanlar için anı vasfı taşır. Diğer taraftan ne kadar yakın olunursa olunsun kanıt olma durumu sözkonusudur.

İkinci el anı olmaz savından yola çıkarsak, anı fotoğrafının kamusallaşması da tekrar duygusunun yitimiyle başlar. Yani aile albümümüzdeki tanımadığımız babaannemizin fotoğrafı bize bilgi vermektedir. Zamana ve kişiye tanıklık eden bir fotoğraftır elimizdeki fotoğraf. Onun anımız olduğunu savunmak gerçekçi olamayacak bir düşüncedir. Kamusallaşma ikinci elle başlar ve kamuya hizmet eden iletişim araç ve yolları kullanılırsa birileri için anı olan birileri için kamusal nitelik kazanacaktır.

 

“Kamusallaşma ikinci elle başlar”

Kamusallaşma ikinci elle başlar çünkü ikinci el tekrar duygusu yaşamaz, İkinci el sadece tanıktır. Kuşkusuz hatırlama ve hatırlatma olacaktır ama bu hatırlama anı değil çağrışımdır.

Buna tipik bir örnek olarak susurluk davası geliyor benim aklıma. Bütün tutukluların dışarıda bulunduğu, kamuyu son derece yakından ilgilendiren ve toplumsal hareketliliğe sebep olan olayda; Abdullah Çatlı’yı tanımadığını iddia eden kişilerin bir düğünde beraber çekilmiş fotoğrafları kitle iletişim araclarında yer aldı. Evet fotoğrafı çeken ya da çektiren kişinin amacı düğünde, yani mutlu bir olayda, eğlenilen bir anın sonraya taşınmasıydı. Ama bizim için aynı durum sözkonusu olmadı biz tekrar duygusu yaşamadık. Biz fotoğrafları kanıt olarak değerlendirdik.  Kamu o fotoğrafı çekeninden ya da çektireninden daha farklı algıladı. Sözde tanış olmama durmunun gerçek olmadığına kanıt teşkil etti fotoğraf.  Anı amacıyla çekilen fotoğraf, haber amaçlı, kanıt amaçlı kullanıldı.

Bu örnekten edindiğim, bir bakış açısıyla daha karşılaşıyorum: Fotoğraf amacına göre içerik değiştiriyor.  Kullanım amacı ve çekim amacı farklılaşabiliyor. Haber fotoğrafı, anı fotoğrafı ya da reklam fotoğrafı birbirlerine dönüşebiliyor. Haber amaçlı bir fotoğraf çeken için ya da çekilen için anı fotoğrafı olabiliyor.  Fotoğrafı çeken ya da çekilen, anı amacıyla kullanabilirken ikinci şahısların yaklaşımı daha farklı oluyor. Keza diğer fotoğraflar içinde aynı durum geçerli. Bilimsel amaçlı, reklam amaçlı, sanat amaçlı, fotoğrafın amacı ne olursa olsun bir anı fotoğrafı özelliği barındırabiliyor. Fotoğrafta amaç iki farklı şekilde karşımıza çıkıyor; çekim amacı ve kullanım amacı. Amaç şekillenirken fotoğraf da içerik belirliyor.

Konuya ilişkin verilebilecek örneklerden biri İş Bankası Yayınlarından çıkan “Cumhuriyet’in Aile Albümleri”. Kitapta Türkiye’de popüler sayılabilecek ailelerin albümleri yer alıyor, geçmiş zamanda ailelerin albümlerinde bulunan bazı fotoğraflar karşımıza çıkıyor. Cumhuriyet’in belirli dönemlerine fotoğraflarla ışık tutmak amacıyla, ailelerin ellerinde bulunan anı fotoğrafları bir araya getirilmiş ve bir kitaba dönüştürülmüş. Fotoğraflar artık anı olmaktan çıkmış artık tanıklık etme amacına hizmet ediyor.  Bugün neredeyse yakından tanıdığımız bazı aileler o dönemde çektirdikleri fotoğraflarla, anılarıyla tarihe ışık tutuyorlar. O dönemde yaşanmışlığın tanıkları, kanıtları.

Özellikle son günlerde yaşadığımız terör ve ona ilişkin fotoğrafları da birer örnek olarak kabul edilebilir.  Terör anında o ortamda bulunmayanlar o ana dair fotoğrafları dehşete dair kanıt olarak görür oysa o anı yaşamış olanlar “tekrar” yaşar.   Yeniden dehşete kapılırlar.  Aksi sadece profesyonellikle mümkün, profesyonellik bir anlamda yabancılaşmayı gerektirir.

Bu görüntülerin kamusal alanda kullanılması görüntüsü toplumsallıkla sınırlar.  Toplumsal fayda o görüntüyü tanıklığa zorlar. Kişilerin anıları toplumun kanıtlarıdır, toplumun anıları değil. Ben toplumun anılarının olabileceğini düşünmüyorum çünkü toplumun dinamikleri bireyin dinamiklerinden daha farklıdır. Kamu birey gibi tekrar yaşamaz. Bireyin belleği toplumun belleğine pek benzemez. Duygusal tekrar birey yaşadığı gibi çalışmaz toplumda. Toplumun belleği duygusal olmaktan çok duyumsaldır.

İkinci kişiyle birlikte duygusallık duyumsallığa dönüşür. Yani biz yaşlımızın göz yaşıyla baktığına en yakınımız olmasına rağmen “vay be” diye bakarız. Annemin göz yaşlarıyla baktığı fotoğraflar bende hayranlık yaratır, kıskançlık yaratır.  Yaşamamışımdır, haranlıkla yaşanmışlığın tekrar duygusunu izlerim.

Mina Urgan’ın Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan “Bir Dinozorun Anıları” adlı kitabı keza aynı duyguyu yaratır bende. Kitabın sonuna eklenmiş fotoğraflar, yaşadıklarının kanıtını oluşturur. Orada o an yaşanmıştır. Benim için ifade ettiği anlam budur.  Oysa yazar bu fotoğrafları kullanırken ve yazarken bir tekrar duygusu yaşamıştır. Aksi halde biyoğrafi yazı türünde anlatımın güçlü olması zaten mümkün olmaz. Yazar fotoğraflarını anılarının kanıtı olarak sunar bize. Bizde inanırız “evet” deriz, yaşamıştır, yazdıkları doğrudur bizim için.  Kurguyla gerçeğin ayıracıdır anılarının fotoğrafları.

“Söz uçar, yazı kalır”  ve fotoğraf gerçekler

Benzer nitelikli örnekler biyografi türü kitaplarda karşımıza çok çıkıyor. Kişi kendini anlatırken ya da bir kişiden bahsedilirken o kişinin anılarını içeren fotoğraflardan faydalanılıyor. “Yaptı”, “yaptım”, “yaptılar”ın kanıtını oluşturuyor fotoğraflar.  Biyoğrafilerde çok sık başvurulan bir araç fotoğraf. Okur fotoğrafa bakarken yazıdaki anlatımı gerçek olarak kabul ediyor.  “söz uçar, yazı kalır” ve fotoğraf gerçekler. Büyükçe bir deyiş ama yazın medyasında fotoğrafın kullanımının gerekçesi, gerçeklik duygusunun yaratılmasını, yani fotoğrafın gerçekleme gücü sözün doğruluğunu ispat etmektedir.

 

Sonuş olarak fotoğraf gerçekle olan ilişkisi yüzünde içeriği ne olursa olsun anı özelliği taşıyabilir bununla birlikte anı maksatlı bile olsa haber, reklam,bilimsel amaçlı kullanılabilir. Sınıflandırmada baş vurduğumuz kriterler amaç doğrultusunda değişir. Amacımız sınıflamamızı şekillendirir. Özeli genel, geneli özel kılabiliriz.

 

Reklamlar

Bir Yanıt Bırakın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s